INSTRUKCJA DUSZPASTERSKA
Zasady przygotowania do zawarcia sakramentu małżeństwa
„Bóg stworzył człowieka na swój obraz i podobieństwo; powołując go do istnienia z miłości, powołał go jednocześnie do miłości” (św. Jan Paweł II, Familiaris Consortio)
I. Zasady ogólne
1. Podstawą dobrze zrozumianego przygotowania narzeczonych do małżeństwa może być tylko odnowiona – w kontekście programu „nowej ewangelizacji” (Pastores dabo vobis 82) i w duchu „pastoralnego nawrócenia” (Evangelii Gaudium 25) mentalność duszpasterska wszystkich, którzy temu działaniu się poświęcą i w duszpasterstwie uczestniczą.
2. Pierwszym owocem takiej mentalności jest zdolność dobrego rozeznania sytuacji kandydatów do zawarcia sakramentalnego małżeństwa. Dotyczy ono o wiele szerszej perspektywy, niż tylko wykluczenie kanonicznych przeszkód czy moralna ocena dotychczasowego życia. Te, skądinąd bardzo istotne kwestie, nie wyczerpują całościowego spojrzenia. Ograniczając się jedynie do tego wymiaru, pomija się tak istotne elementy jak: wiara narzeczonych, historia ich relacji z Bogiem, wzajemne relacje, rozpoznanie i przyjęcie powołania do życia w małżeństwie i rodzinie, gotowość niesienia wzajemnej pomocy, poświęcenia życia itp. „Dlatego trzeba unikać osądów, które nie uwzględniają złożoności sytuacji i koniecznie zwracać uwagę na sposób, w jaki ludzie żyją i cierpią z powodu stanu, w jakim się znajdują” (Amoris Laetitia 296). Chodzi ostatecznie o takie towarzyszenie i rozeznanie, które pomoże narzeczonym w uświadomieniu sobie ich sytuacji przed Bogiem (por. Amoris Laetitia 300).
3. W konsekwencji niezbędnym warunkiem autentycznego rozeznania jest pogłębiony dialog z narzeczonymi. Katechizacja przedślubna powinna przybrać postać duszpasterskiego dialogu z narzeczonymi, którzy przez zawarcie sakramentalnego przymierza małżeńskiego wzbogacą parafialną wspólnotę o nowy Kościół domowy. W tym dialogu ważna jest cierpliwość i stopniowość oraz świadomość tego, że owoce duszpasterskiego spotkania są ostatecznie łaską Boga. Papież Franciszek mówi w tym kontekście o odpowiedniej „zdolności serca”, która w komunikacji z drugim człowiekiem umożliwia bliskość, „bez której nie ma prawdziwego spotkania duchowego” (por. Evangelii Gaudium 171).
4. Duszpasterskie rozeznanie sytuacji osób zamierzających zawrzeć sakrament małżeństwa jest podstawowym zadaniem proboszcza. Stanowi ono punkt wyjścia do określenia szczegółów sposobu bliższego i bezpośredniego przygotowania. Będzie ono realizowane w zindywidua-lizowanych formach przygotowania do małżeństwa.
5. Trzeba jeszcze raz podkreślić, że chodzi tutaj o rozpoznanie aktualnej sytuacji narzeczonych i zaproponowanie im odpowiedniej drogi przygotowania. Dlatego należy odejść od takiego rozumienia przygotowania do sakramentu małżeństwa, które wiąże się głównie ze zdobywaniem różnego rodzaju zaświadczeń, zwłaszcza w okresie oddalonym co najmniej kilka lat od momentu zaślubin, aby na ich podstawie określać później sytuację narzeczonych.
II. Organizacja
6. Przygotowanie do małżeństwa podzielone jest, zgodnie z nauczaniem Kościoła, na trzy etapy: dalsze, bliższe i bezpośrednie. „Właściwie każdy – stwierdza papież Franciszek – przygotowuje się do małżeństwa od chwili swego urodzenia. To wszystko, czym go obdarzyła jego rodzina, powinno mu pozwolić na nauczenie się z własnej historii i uczynić go zdolnym do pełnego i ostatecznego zobowiązania” (Amoris Laetitia 208).
7. „Ponieważ Kościół jest widoczny poprzez diecezje, te zaś składają się z parafii, zrozumiałe jest zatem, że całe przygotowanie kanoniczno-pastoralne do małżeństwa ma się odbywać w parafii i w diecezji” (Papieska Rada do Spraw Rodziny, Przygotowanie do sakramentu małżeństwa, 1996, 54). Papież Franciszek przypomina, że „Matka – Kościół powinien poświęcić czas i energię na przygotowanie tych, których Pan wzywa do tak wielkiej misji rodzinnej”.
Stąd w Diecezji Ełckiej począwszy od 1 września 2025 roku obowiązują następujące zasady:
Przygotowanie dalsze
8. W każdej parafii należy dążyć do kontynuowania, odnowienia bądź wprowadzenia form dalszego przygotowania do małżeństwa takich jak: pedagogizacja rodziców, parafialna katecheza dzieci i młodzieży, dziecięce i młodzieżowe formacyjne grupy duszpasterskie.
9. Należy zadbać o to, aby w ramach szkolnej katechezy prowadzonej na różnych poziomach,
a zwłaszcza w szkołach ponadpodstawowych problematyka związana z wychowaniem do miłości i odpowiedzialności, a także z szeroko pojętym przygotowaniem do życia małżeńskiego
i rodzinnego, była prowadzona zgodnie z programem. W jej ramach zalecane jest także zapraszanie – za zgodą dyrekcji szkół – kompetentnych osób świeckich.
Przygotowanie bliższe
10. Podstawową i obowiązkową formą bliższego przygotowania do małżeństwa (forma zwyczajna) jest cykl katechez dla narzeczonych obejmujący minimum sześć cotygodniowych spotkań, trwających od 1,5 do 2 godzin zegarowych. Katechezy te powinny być prowadzone przez duszpasterza oraz parę małżonków jako odpowiedzialnych lub inne osoby kompetentne w danej dziedzinie (lekarzy, psychologów, pedagogów, doradców życia rodzinnego, asystentów rodzinnych itp.). Odbywać się powinny w formie prelekcji i warsztatów z zastosowaniem metod aktywizujących. Po ich zakończeniu narzeczeni otrzymają zaświadczenie, które winni przedłożyć w kancelarii parafialnej. Obowiązkowi uczestniczenia w tej podstawowej formie przygotowania nie czyni zadość uczestnictwo w tzw. kursach weekendowych, czy też internetowych. Nie są również wystarczające zaświadczenia uczęszczającym na katechezę w ostatniej klasie szkoły ponadpodstawowej.
- W trudnych sytuacjach losowych narzeczonych, po właściwej ocenie stanu rzeczy, Wydział Duszpasterstwa Rodzin Kurii Biskupiej umożliwi indywidualną nadzwyczajną formę przygotowania np. w formie 2 obowiązkowych cyklów weekendowych (cykl A i cykl B), organizowanych pod nadzorem Wydziału w Ełku, bądź wybranych miastach Diecezji.
11. Katechezy dla narzeczonych, jako podstawowa i obowiązkowa forma przygotowania bliższego, organizowane są parafiach, bądź w dekanacie. Za organizację i koordynację cyklu tychże katechez odpowiadają księża dziekani. Za ich stronę merytoryczną są odpowiedzialni dekanalni duszpasterze rodzin.
Koordynacja katechez przedślubnych w diecezji ełckiej.
- Parafie, które w ciągu roku będą prowadzić katechezy przedślubne, przekazują terminy swoich katechez Duszpasterstwu Rodzin na adres: wdr.diecezja.elk@gmail.com najpóźniej do 21 listopada roku poprzedzającego. Spis Parafii i katechez znajduje się na stronie internetowej Duszpasterstwa Rodzin Diecezji Ełckiej: www.wdr.diecezja.elk.pl i facebook.com/rodzinaelk
- Zapisy na katechezy dla narzeczonych w formie nadzwyczajnej (weekendowej) - cykl A i cykl B, odbywają się poprzez formularz zgłoszeniowy dostępny na stronie internetowej Duszpasterstwa Rodzin Diecezji Ełckiej.
- Zajęcia prowadzą osoby z ważną misją kanoniczną do głoszenia Słowa Bożego wystawioną przez Kurię Diecezjalną w Ełku.
12. Oprócz podstawowej formy przygotowania, stanowiącej minimum, proponowane będą narzeczonym rekolekcje, dni skupienia, warsztaty tematyczne, seminaria, poszerzające tematykę małżeństwa, rodziny i duchowości małżeńskiej. Stanowią one dodatkową formę przygotowania. Za organizację tychże spotkań odpowiedzialni są: diecezjalny duszpasterz rodzin oraz diecezjalna doradczyni życia rodzinnego. Zadaniem duszpasterzy jest przekazanie informacji oraz zachęcenie narzeczonych do uczestnictwa w tej formie przygotowania.
13. W związku z powyższym narzeczeni już podczas rezerwowania daty ślubu powinni zostać poinformowani przez proboszcza o wymaganiach niezbędnych do tego, aby małżeństwo mogło być ważnie zawarte oraz otrzymać wyczerpującą informację na temat podstawowej (zwyczajnej) i dodatkowej (nadzwyczajnej) formy przygotowania. Nadto proboszcz powinien przekazać narzeczonym zaświadczenie Przygotowanie bezpośrednie do sakramentu małżeństwa w diecezji ełckiej (obowiązujący Druk dostępny w Wydziale Rodzin Ełckiej Kurii Diecezjalnej). Narzeczeni są zobowiązani do rozpoczęcia przygotowania podstawowego najpóźniej pół roku przed planowaną uroczystością.
14. Po duszpasterskim rozeznaniu sytuacji narzeczonych proboszcz może opracować dla nich indywidualny program przygotowania bliższego, za realizację którego jest osobiście odpowiedzialny. Program ten powinien uwzględnić jedną z form przygotowania dodatkowego, organizowanego czy to w diecezji, czy w innych ośrodkach duszpasterskich poza diecezją. Plan tego programu oraz informacja na temat jego realizacji, podpisane przez proboszcza, winny zostać dołączone do dokumentów.
15. Osoby, które posiadają zaświadczenie o uczestnictwie w katechezie przedmałżeńskiej sprzed kilku lub kilkunastu lat, winno się zachęcić do uczestnictwa w jednej z form przygotowania - podstawowej lub dodatkowej.
16. Wydział Duszpasterstwa Rodzin Ełckiej Kurii Diecezjalnej jest odpowiedzialny za przygotowanie programu ramowego katechez dla narzeczonych, zapoznanie z nim dekanalnych duszpasterzy rodzin i proboszczów oraz za przygotowanie i formację osób do prowadzenia tychże katechez – księży i osób świeckich. Zgodnie z postulatem papieża Franciszka zawartym w adhortacji apostolskiej Evangelii gaudium – program ten powinien uwzględnić konieczność „odnowy mistagogicznej, która mogłaby przyjąć różne formy, zgodnie z rozeznaniem każdej ze wspólnot wychowawczych” (EG 166). Poszczególne tematy, będą dotykać obszarów takich jak natura ludzkiej miłości i seksualności, nierozerwalność małżeństwa oraz odpowiedzialne rodzicielstwo. Wymiar antropologiczny i społeczny należy jednak pogłębiać i integrować z biblijnym spojrzeniem na życie małżeńskie i rodzinne, z nauczaniem o wielkości sakramentu małżeństwa i potrzebie duchowości rodzinnej, nie zapominając o wskazywaniu szczególnej misji małżeństwa i rodziny w Kościele.
17. Zaleca się większe włączenie wspólnoty parafialnej w przygotowanie bliższe i bezpośrednie. Byłoby wskazanym, aby w każdej parafii lub dekanacie było przynajmniej jedno małżeństwo chętne do uczestniczenia w przygotowaniu narzeczonych do małżeństwa i do towarzyszenia także młodym małżeństwom w ich integracji w życie wspólnoty parafialnej. Godnym polecenia jest wprowadzenie regularnych modlitw za narzeczonych, przygotowujących się do zawarcia małżeństwa w parafii.
18. Zachęca się usilnie, aby pielęgnować tradycję zaręczyn, zawieranych w gronie rodzinnym przynajmniej pół roku przed planowanym ślubem. Mają one głęboki sens duszpasterski i osobisty. „Dłuższy okres narzeczeństwa, połączony z poważnym przygotowaniem do małżeństwa, może się wydatnie przyczynić do dojrzałej, podejmowanej na całe życie decyzji”.
Przygotowanie bezpośrednie
19. Obejmuje ono okres czasu bezpośrednio poprzedzający zawarcie związku małżeńskiego, w którym mają miejsce: kanoniczne badanie nupturientów, rozmowa z duszpasterzem i spotkania w ramach poradnictwa rodzinnego.
20. Ma ono za zadanie „wtajemniczyć narzeczonych w obrzędy sakramentu małżeństwa. W tym przygotowaniu (…) narzeczeni muszą zostać przygotowani do świadomego i aktywnego udziału w celebracji sakramentu małżeństwa, wraz ze zrozumieniem znaczenia gestów i tekstów liturgicznych” (Przygotowanie 53). Ma ono „nadać nowe znaczenie, nową treść i nową formę tak zwanemu egzaminowi przedślubnemu, wymaganemu przez prawo kanoniczne” (Familiaris Consortio 66). To przygotowanie powinno odbywać się w parafii, w której będzie udzielany ślub (zazwyczaj parafia narzeczonego lub narzeczonej), a ze względu na jego szczególne znaczenie, jego prowadzenie należy do obowiązków proboszcza. W wyjątkowych okolicznościach to zadanie może proboszcz zlecić wikariuszom. W jego ramach odbywają się także indywidualne spotkania pary narzeczonych z doradcami życia rodzinnego.
21. Przygotowanie bezpośrednie jest w pierwszym rzędzie związane z odpowiedzialnością za wiarygodną i owocną celebrację sakramentalnego przymierza z Bogiem, którego szafarzami są sami narzeczeni. Celebracja sakramentu małżeństwa wymaga więc nade wszystko świadomego przyjęcia tego zaproszenia oraz towarzyszącej mu łaski wraz z gotowością uwiarygodnienia podjętej decyzji życiowym świadectwem. Stąd właśnie uformowanie takiej świadomości i gotowości powinno stać się nadrzędnym celem całego, a szczególnie bezpośredniego przygotowania do małżeństwa i życia rodzinnego.
22. Szczególną uwagę należy zwrócić na sposób przeprowadzenia badania kanonicznego. Ma ono prowadzić do wyeliminowania ewentualnych niejasności i pozyskania pewności, że związek ten jest zawierany świadomie, dobrowolnie i że nie zachodzą żadne przeszkody. Stąd tak ważnym jest zachowanie odpowiedniej formy badania, polegającej na rozmowie z każdym z nupturientów osobno. Ewentualne prośby o Zgody i Dyspensy Biskupa należy składać odpowiednio wcześnie przed planowanym ślubem, na formularzach pobranych ze strony internetowej - https://diecezjaelk.pl/wzory-formularzy/
23. Rozmowa z duszpasterzem ma posłużyć m.in. przygotowaniu liturgii sakramentu małżeństwa. Chodzi tutaj nie tylko o sprawy organizacyjne – choć są to rzeczy ważne, ale przede wszystkim o ukazanie teologii liturgii sakramentu małżeństwa, zawartej w słowach i gestach.
24. Owocnemu przyjęciu sakramentu małżeństwa służy spowiedź narzeczonych. Zadaniem proboszcza jest podjęcie w rozmowie z nupturientami tematu właściwego przygotowania się narzeczonych do spowiedzi oraz udzielenie im w tym względzie wszelkiej pomocy.
25. Rozmowy w katolickiej poradni rodzinnej winny mieć charakter świadectwa – spotkania z osobą żyjącą w sakramentalnym małżeństwie i stosującą w swym życiu zasady etyki katolickiej. Celem tych spotkań jest zaakceptowanie płodności w małżeństwie, zachęcenie narzeczonych do otwarcia na życie oraz zapoznanie ich z zasadami odpowiedzialnego rodzicielstwa.
26. W przypadku małżeństw konkordatowych duszpasterz jest zobowiązany ukazać wszystkie skutki cywilne płynące z zawarcia małżeństwa w świetle prawa krajowego.
27. Owocne przeżycie przygotowania do zaślubin i celebracja sakramentu małżeństwa domagają się dalszej kontynuacji w życiu małżeńskim i rodzinnym. Warto zatem wykorzystać już etap przygotowawczy, aby zaprosić narzeczonych do czynnego udziału w duszpasterstwie rodzin, przekazując stosowne informacje na temat inicjatyw podejmowanych na szczeblu parafialnym, rejonowym i diecezjalnym.
Zakończenie
Należy żywić nadzieję, że powyższe, nowe zasady, przyczynią się do jeszcze lepszej organizacji przygotowania narzeczonych do zawarcia sakramentu małżeństwa w Diecezji Ełckiej. Owocność tego przygotowania zależy jednak przede wszystkim od zaangażowania osób za nie odpowiedzialnych, jak również w nim uczestniczących.
Powyższa Instrukcja wchodzi w życie z dniem 1 września 2025 roku na okres 3 lat.
Ełk, 30 sierpnia 2025 roku
N. 472/2025
+ Jerzy Mazur
Biskup Ełcki
Ks. Marcin Maczan
Kanclerz Kurii
